CHORACHORA SHAMBANI: JINSI YA KUMTAMBUA, KUMZUIA NA KUMDHIBITI

Mkulima, umeanza kuona mistari myeupe au michoro inayozunguka-zunguka ndani ya majani ya zao lako? Majani yanaonekana kama yamechorwa ramani? Usipuuzie dalili hiyo. Huenda shamba lako limevamiwa na mdudu anayejulikana kwa jina la CHORACHORA, au kwa Kiingereza Leaf Miner.

Sisi CHETU AGROSOLUTION tunataka mkulima asisubiri mpaka tatizo liwe kubwa ndipo aanze kutafuta suluhisho. Tunakushauri ujifunze kutambua dalili mapema, kuchunguza chanzo cha tatizo na kuchukua hatua sahihi kwa wakati.

Chorachora ni miongoni mwa wadudu wanaoweza kuathiri mazao mbalimbali ya mboga na matunda. Katika baadhi ya maeneo hujulikana pia kama vidomozi. Mabuu yake huchimba ndani ya tishu za jani na kuacha mistari au michoro inayofanana na ramani. Mashambulizi makubwa yanaweza kupunguza eneo la jani linalofanya kazi na hivyo kuathiri ukuaji na uzalishaji wa mmea.

1. CHORACHORA NI NINI?

Mkulima, ni muhimu kwanza kuelewa adui unayepambana naye.

Chorachora ni wadudu wanaohusishwa na kundi la leaf miners. Hatua inayosababisha uharibifu mkubwa mara nyingi ni mabuu, kwa sababu mabuu huingia ndani ya jani na kula tishu za kijani kati ya tabaka za jani.

Ndiyo maana unapolitazama jani lililoshambuliwa unaweza kuona:

• Mistari myeupe au yenye rangi iliyofifia.

• Michoro inayopinda-pinda kama ramani.

• Njia zinazopita ndani ya jani.

• Mabaka makubwa pale mashambulizi yanapoongezeka.

• Majani yanayodhoofika na wakati mwingine kuanguka mapema.

Hivyo, mkulima usione tu “michoro” kwenye jani ukadhani ni ugonjwa wa kawaida. Chunguza vizuri kwanza.

2. CHORACHORA HUSHAMBULIAJE MIMEA?

Chorachora huathiri mmea kwa namna ambayo wakati mwingine ni vigumu kuiona mapema.

Mdudu mzima hutaga mayai, kisha mabuu yanapotokea huingia kwenye jani na kuanza kuchimba na kula tishu za ndani ya jani.

Kadiri mabuu yanavyokula, ndivyo mistari inavyozidi kuonekana.

Hii ndiyo sababu tunamshauri mkulima:

Usisubiri jani lote libadilike rangi ndipo uanze kuchunguza.

Ukiona majani machache tu yameanza kuwa na michoro isiyo ya kawaida, chukua muda kuyachunguza.

3. DALILI KUU ZA CHORACHORA SHAMBANI

Mkulima, hizi ni baadhi ya dalili ambazo tunakushauri uzitazame wakati wa ukaguzi wa shamba:

Dalili ya kwanza: Mistari kama ramani

Hii ndiyo dalili inayotambulika zaidi.

Unaweza kuona mistari myeupe au iliyofifia ikizunguka ndani ya jani.

Mistari hii inaweza kuanzia sehemu moja na kuendelea kuelekea sehemu nyingine ya jani.

Dalili ya pili: Njia ndani ya jani

Ukilitazama jani kwa karibu, unaweza kuona kwamba uharibifu uko ndani ya tishu za jani, badala ya kuwa juu ya jani pekee.

Dalili ya tatu: Mabaka makubwa

Mshambulizi akiongezeka, njia nyingi zinaweza kuungana na kutengeneza sehemu kubwa iliyoharibika.

Dalili ya nne: Majani kudhoofika

Jani likiwa limeathirika sana, uwezo wake wa kufanya kazi kawaida hupungua.

Dalili ya tano: Majani kuanguka mapema

Mashambulizi makubwa yanaweza kusababisha majani yaliyoathirika sana kuanguka kabla ya muda wake. Hii inaweza kupunguza uwezo wa mmea kuzalisha chakula na kuathiri uzalishaji.

4. KWA NINI CHORACHORA NI TATIZO KWA MKULIMA?

Mkulima, jani si mapambo ya mmea.

Jani ni sehemu muhimu sana ya mmea kwa sababu husaidia kutengeneza chakula kupitia usanisinuru (photosynthesis).

Kwa hiyo, jani linapoharibiwa sana:

• Uwezo wa mmea kufanya usanisinuru unaweza kupungua.

• Mmea unaweza kudhoofika.

• Ukuaji unaweza kupungua.

• Uzalishaji unaweza kuathirika.

• Kwa mazao ya matunda, ubora na ukubwa wa mazao unaweza kuathirika ikiwa mmea unapoteza sehemu kubwa ya majani.

Kwa hiyo, tunaposema “chunguza chorachora mapema,” hatumaanishi kumtisha mkulima. Tunamaanisha kwamba tatizo likiachwa likue, uharibifu wa majani unaweza kuongezeka.

5. NI MAZAO GANI YANAWEZA KUSHAMBULIWA?

Chorachora inaweza kuonekana katika mazao mbalimbali.

Miongoni mwa mazao ambayo yameripotiwa kushambuliwa ni pamoja na:

• Nyanya

• Vitunguu

• Matango

• Tikiti

• Mazao mengine ya mbogamboga

• Na baadhi ya mazao mengine ya bustani.

Kwa mfano, taarifa za kilimo Tanzania zinaeleza chorachora/leaf miner katika nyanya, huku tafiti za wakulima katika maeneo ya Tanzania pia zikitambua Liriomyza sativae kama chorachora.

Hata hivyo, mkulima usitumie dawa kwa sababu tu umeona mistari kwenye jani. Kwanza hakikisha chanzo cha dalili.

6. CHORACHORA SI SAWA NA KILA MDUDU ANAYEHARIBU JANI

Hapa ndipo tunapowakumbusha wakulima jambo muhimu:

Usichanganye chorachora na wadudu wengine.

Kuna wadudu wengine ambao pia hushambulia majani, lakini namna wanavyoharibu mmea ni tofauti.

Kwa mfano, baadhi ya wadudu hula juu ya jani, wengine hunyonya maji ya mmea, na wengine huchimba ndani ya tishu za mmea.

Kwa hiyo, kabla ya kuchagua kiuatilifu, tunakushauri:

1. Angalia mmea mzima.

2. Angalia upande wa juu na chini wa jani.

3. Angalia majani machanga na yaliyokomaa.

4. Angalia kama kuna mabuu.

5. Angalia kama kuna mayai au wadudu wazima.

6. Angalia kiwango cha mashambulizi.

7. Tambua zao na hatua ya ukuaji.

Utambuzi sahihi ndiyo msingi wa hatua sahihi.

7. KAGUA SHAMBA MARA KWA MARA

Mkulima, usiende shambani siku ya kuvuna tu.

Tunashauri uwe na utaratibu wa scouting, yaani ukaguzi wa mara kwa mara wa mimea.

Wakati wa ukaguzi:

• Tembea ndani ya mistari ya mimea.

• Angalia mimea kutoka sehemu mbalimbali za shamba.

• Chunguza majani machanga na yaliyokomaa.

• Angalia dalili mpya.

• Linganisha mimea yenye afya na yenye dalili.

• Angalia kama tatizo linaongezeka au linapungua.

Ukigundua dalili mapema, unaweza kuchukua hatua kabla tatizo halijaenea kwa kiwango kikubwa.

8. USIPUUZE MMEA MMOJA ULIOATHIRIKA

Wakulima wengi huona mmea mmoja umeathirika na kusema:

“Ni mmoja tu, nitaangalia baadaye.”

Hili linaweza kuwa kosa.

Mmea mmoja unaweza kuwa ishara kwamba tatizo limeanza kuonekana shambani.

Tunashauri ufuatilie eneo linalozunguka mmea huo.

Jiulize:

• Je, kuna mimea mingine yenye dalili?

• Je, dalili zinaongezeka?

• Je, tatizo lipo upande mmoja wa shamba?

• Je, linaonekana zaidi kwenye mimea michanga?

• Je, limeanza baada ya kuingiza miche kutoka sehemu nyingine?

9. USAFI WA SHAMBA NI SEHEMU YA KINGA

Mkulima, usafi wa shamba ni sehemu ya mpango wa kudhibiti visumbufu.

Baada ya kuvuna, usiache masalia ya mimea yenye tatizo bila mpango.

Tunashauri:

• Ondoa mabaki ya mimea yaliyoathirika inapofaa.

• Dhibiti mimea inayoweza kuwa mwenyeji wa wadudu.

• Safisha eneo la shamba.

• Usihamishe miche yenye dalili kutoka eneo moja kwenda jingine.

• Usitumie miche ambayo tayari inaonyesha mashambulizi makubwa bila uchunguzi.

Mwongozo wa kilimo cha mboga unapendekeza kukagua miche kabla ya kuipeleka shambani, kuondoa sehemu zilizoathirika na kuondoa mimea baada ya mavuno pale ambapo zao hilo litarudiwa katika eneo hilo.

10. CHORACHORA NA MAGUGU

Mkulima, usiangalie zao pekee.

Baadhi ya wadudu wanaweza kutumia mimea mingine kama wenyeji.

Kwa hiyo tunakushauri kudhibiti magugu na mimea isiyohitajika ndani na kuzunguka shamba kwa njia inayofaa.

Hii haimaanishi kwamba kila mmea wa pembeni ni adui. Baadhi ya mimea inaweza kuwa sehemu ya mfumo wa ikolojia wa shamba.

Ndiyo maana tunasisitiza:

Usiangamize kila kitu bila kujua. Tambua kwanza.

11. TUMIA MBEGU NA MICHE YENYE UBORA

Mkulima, kinga inaanza kabla hujaingia shambani.

Unaponunua mbegu au miche:

• Chagua chanzo kinachoaminika.

• Epuka miche yenye dalili za wadudu au magonjwa.

• Hakikisha kitalu kinasimamiwa vizuri.

• Usihamishe tatizo kutoka kitaluni kwenda shambani.

Tunapokusaidia kuchagua mbegu, tunazingatia zao, eneo, msimu na mfumo wa uzalishaji unaolenga.

12. USIKIMBILIE DAWA KILA UNAPOONA DALILI

Hili ni jambo tunalosisitiza sana sisi CHETU AGROSOLUTION.

Kuona chorachora hakumaanishi kwamba dawa yoyote ya wadudu itakuwa suluhisho.

Kabla ya kutumia kiuatilifu, tunakushauri uthibitishe:

• Mdudu ni yupi?

• Zao ni lipi?

• Mmea uko katika hatua gani?

• Mashambulizi yako katika kiwango gani?

• Bidhaa hiyo imesajiliwa kwa matumizi hayo?

• Inaruhusiwa kutumika kwenye zao hilo?

• Kipimo na muda wa kusubiri kabla ya kuvuna ni upi?

Daima soma lebo ya bidhaa na fuata maelekezo ya matumizi. Mwongozo wa udhibiti jumuishi pia unasisitiza kubadilisha makundi ya viuatilifu kulingana na utaratibu wa utekelezaji ili kupunguza hatari ya wadudu kujenga usugu.

13. KUBADILI VIAMBATO NI MUHIMU

Mkulima, usipate dawa moja halafu uitumie kila wakati kwa kila kizazi cha wadudu.

Matumizi yasiyo sahihi au ya kurudia-rudia ya kiambato kimoja yanaweza kuongeza hatari ya usugu wa wadudu dhidi ya kiuatilifu.

Tunashauri mpango wa udhibiti uzingatie:

• Utambuzi wa mdudu.

• Kiwango cha mashambulizi.

• Kiambato amilifu.

• Kundi la namna dawa inavyofanya kazi.

• Kubadilisha makundi pale inapohitajika.

• Kufuata lebo.

• Ushauri wa mtaalamu.

14. USIPULIZE DAWA KWA KUKARIRI KIPIMO CHA MTU MWINGINE

Mkulima, unaweza kusikia mtu akisema:

“Mimi nilitumia mililita fulani kwenye pampu ya lita 20.”

Usichukue taarifa hiyo moja kwa moja na kuitumia kwenye shamba lako.

Bidhaa zina viwango tofauti vya viambato na maelekezo tofauti ya matumizi.

Tunashauri utumie lebo ya bidhaa husika na ushauri wa mtaalamu unaozingatia zao, mdudu, hatua ya mmea na hali ya shamba.

15. CHORACHORA NA USALAMA WA MKULIMA

Tunapozungumzia viuatilifu, tunazungumzia pia afya na usalama.

Mkulima, unapolazimika kutumia kiuatilifu:

• Soma lebo.

• Tumia vifaa vya kujikinga vinavyotakiwa.

• Usile, usinywe au kuvuta sigara wakati wa kuchanganya au kupuliza.

• Usiruhusu watoto karibu na eneo la kuchanganyia dawa.

• Usihifadhi dawa kwenye chupa za vinywaji.

• Fuata muda wa kusubiri kabla ya kuvuna.

• Hifadhi bidhaa kwa namna salama kulingana na maelekezo ya lebo.

Usalama wa mkulima ni sehemu ya kilimo bora.

16. CHORACHORA NA UMWAGILIAJI

Mkulima, usifikiri kila tatizo la majani litatatuliwa kwa dawa.

Mmea wenye mizizi yenye afya, lishe iliyosawazika na usimamizi mzuri wa maji huwa katika nafasi nzuri zaidi ya kuendelea kukua wakati majani yanapokumbwa na changamoto.

Kwa hiyo tunakushauri usimamie:

• Maji kwa wakati.

• Mifereji pale inapohitajika.

• Lishe ya mmea.

• Mizizi.

• Magugu.

• Msongamano wa mimea.

• Usafi wa shamba.

17. LISHE BORA YA MIMEA NI SEHEMU YA USIMAMIZI WA SHAMBA

Mkulima, usitumie mbolea kwa kubahatisha ukidhani itaondoa chorachora.

Mbolea si dawa ya kuua wadudu.

Lakini tunahitaji kuhakikisha mmea unapata lishe inayofaa kulingana na mahitaji yake.

Tunashauri ufanye tathmini ya udongo pale inapowezekana na kupanga lishe kulingana na:

• Aina ya zao.

• Hatua ya ukuaji.

• Hali ya udongo.

• Mfumo wa umwagiliaji.

• Lengo la uzalishaji.

• Historia ya shamba.

18. USISUBIRI SHAMBANI LIHARIBIKE NDIPO UTAFUTE MSAADA

Mkulima, hili ni jambo tunalotaka kulisisitiza:

Usione aibu kuomba ushauri mapema.

Ukiona:

• Majani yana michoro isiyo ya kawaida.

• Majani yanaanza kupoteza rangi.

• Mashambulizi yanaongezeka.

• Hujui tofauti kati ya chorachora na mdudu mwingine.

• Hujui kiuatilifu kinachofaa.

• Hujui kama tatizo ni mdudu, ugonjwa au upungufu wa virutubisho.

Wasiliana nasi.

19. CHETU AGROSOLUTION TUNAKUSAIDIAJE?

Sisi CHETU AGROSOLUTION tunataka mkulima asipate pembejeo pekee, bali apate pia maarifa ya kuzitumia kwa usahihi.

Tunatoa msaada katika maeneo kama:

Mbegu

Tunakushauri kuhusu uchaguzi wa mbegu kulingana na zao, eneo na msimu.

Mbolea

Tunakusaidia kuelewa mahitaji ya lishe ya zao na namna ya kupanga matumizi yake.

Viuatilifu

Tunasaidia katika kutambua changamoto za wadudu na magonjwa na kuchagua suluhisho linalofaa kulingana na tatizo lililothibitishwa.

Ushauri wa kilimo

Ukiwa na changamoto shambani, usikimbilie kununua bidhaa bila kuelewa tatizo.

Tunakushauri uwasiliane nasi ili kupata mwongozo.

Utatuzi wa changamoto za shamba

Kama mmea wako unaonyesha dalili usizozielewa, tupe taarifa sahihi kuhusu:

• Zao.

• Eneo.

• Umri wa mmea.

• Dalili.

• Sehemu ya mmea iliyoathirika.

• Historia ya matumizi ya mbolea.

• Historia ya matumizi ya viuatilifu.

• Mfumo wa umwagiliaji.

• Picha za mmea au shamba inapowezekana.

Taarifa hizi zinatusaidia kukuelekeza vizuri zaidi.

20. MKULIMA, USITUME TU “DHAWA GANI NITUMIE?”

Tunataka tukusaidie zaidi ya hapo.

Unapotupigia simu au kuwasiliana nasi, jaribu kueleza tatizo lote.

Badala ya kusema:

“Nyanya zangu zina chorachora, nipe dawa.”

Tuambie:

“Ninalima nyanya, zina umri wa wiki fulani, dalili zimeanza siku fulani, zinaonekana kwenye majani machanga/ya zamani, mashambulizi yako katika sehemu fulani ya shamba, na nimetumia bidhaa fulani.”

Ukituma picha zilizo wazi, inasaidia zaidi katika hatua ya awali ya uchunguzi.

21. USILIME KWA KUBAHATISHA

Mkulima, kilimo cha kisasa kinahitaji:

Mbegu bora + udongo wenye afya + lishe sahihi + maji sahihi + ufuatiliaji + udhibiti wa visumbufu + soko + kumbukumbu.

Chorachora ni sehemu moja tu ya changamoto ambazo unaweza kukutana nazo.

Tunataka ujenge mfumo wa kuzuia matatizo badala ya kusubiri matatizo yatokee.

22. HATUA TUNAZOKUSHAURI UCHUKUE UKIONA CHORACHORA

Ukiona dalili za chorachora, tunashauri:

Hatua ya 1: Simamisha na chunguza tatizo.

Hatua ya 2: Kagua majani kwa karibu.

Hatua ya 3: Thibitisha kama ni chorachora au tatizo jingine.

Hatua ya 4: Kagua kiwango cha mashambulizi katika sehemu mbalimbali za shamba.

Hatua ya 5: Ondoa au dhibiti sehemu zilizoathirika inapofaa.

Hatua ya 6: Boresha usafi na usimamizi wa shamba.

Hatua ya 7: Tathmini kama kuna sababu nyingine zinazodhoofisha mimea.

Hatua ya 8: Ikiwa kiuatilifu kinahitajika, chagua bidhaa iliyosajiliwa na inayolenga zao na kisumbufu husika.

Hatua ya 9: Fuata maelekezo ya lebo na usalama.

Hatua ya 10: Endelea kufanya scouting baada ya hatua ya udhibiti.

23. USHAURI WETU KWA MKULIMA

Mkulima, tunataka ukumbuke mambo haya:

Chorachora si tatizo la kupuuzwa.

Dalili za majani zinahitaji uchunguzi kabla ya kuamua dawa.

Dawa si mbadala wa usafi wa shamba na scouting.

Usitumie kiuatilifu bila kujua unadhibiti nini.

Usirudie kiambato kimoja bila mpango.

Usichukue kipimo cha dawa kutoka kwa mkulima mwingine bila kuthibitisha lebo ya bidhaa husika.

Na zaidi ya yote, usisubiri shamba liharibike sana ndipo uanze kutafuta ushauri.

24. CHETU AGROSOLUTION TUNATAKA TUSHIRIKIANE NA WEWE

Sisi CHETU AGROSOLUTION tunaamini mkulima anahitaji zaidi ya bidhaa.

Anahitaji:

Pembejeo sahihi.

Mbegu sahihi.

Ushauri sahihi.

Utambuzi sahihi wa changamoto.

Na mpango sahihi wa uzalishaji.

Ndiyo maana tunakukaribisha uwasiliane nasi unapokuwa na changamoto ya chorachora au changamoto nyingine ya shamba.

Tunaweza kukusaidia katika upatikanaji wa mbegu, mbolea, viuatilifu na pembejeo nyingine za kilimo, pamoja na ushauri wa kitaalamu kuhusu namna ya kukabiliana na changamoto za uzalishaji.

MKULIMA, CHORACHORA IKITOKEA SHAMBANI — USIPANIC, CHUNGUZA NA CHUKUA HATUA SAHIHI.

Ukiona dalili ambazo hujui kuzitambua, wasiliana nasi CHETU AGROSOLUTION.

CHETU AGROSOLUTION — PEMBEJEO BORA, MAVUNO BORA, MAISHA BORA.

Mkulima, usilime kwa kubahatisha. LIMA KWA MPANGO, LIMA KWA MAARIFA.